Devrim Yapacaktık, Arada Tarih Değişti!

Devrim Yapacaktık, Arada Tarih Değişti!

12 Eylül 1980 darbesi olmuştu. İçimizde yarım kalmış öfke, hiç yaşayamadığımız sevinç kalmıştı...

O sürecin ve bugün de devam eden karanlığın en karanlık zamanlarında, içimizdeki kıvılcımı söndürmemek adına, o kıvılcım sayesinde duruşumuzu koruduğumuza kendimizi ikna etmek adına Kemalist ideolojinin işimize gelen sözlerini alıp paylaşırdım.

Zorunlu Millî Güvenlik derslerinde özellikle devrimcilik, halkçılık gibi kavramları kendi anlayışımıza göre yorumlardık. Bu yorumumuza çok sinirlenen yüzbaşı, her nedense, sessizce öfkesini içine atardı. O zamanlar derslere askerler girerdi. Sanırım bütçeden onlara para ayrılır, bu sayede darbeye karşı alt kademedekilerin rahatsızlığı ortadan kaldırılırdı.

Darbecinin sevimlisi olmaz; görev insanıdırlar. Emir-komuta zinciri altında insani olan öğelerini törpülerlerdi.

Gel zaman git zaman, karanlık dağılmadığı gibi idam sehpalarında öldürülen devrimcilerin isimleri yüreğime kan damlası gibi düşer, acım ve öfkem her öldürülen devrimciyle artardı. Ama o öfkeyi açığa çıkaracak ne ortam vardı ne de geçmişten kalan güven...

Fırsatını bulunca duvara yazı yazma alışkanlığımı devam ettirirdim ama bu sefer boyayla değil, kiremitlerle yazardım. Sonuçta nasıl olsa birisi gelip silecek, elde de boya izi kalmazdı! :)

Parklar yazı yazma alanıma dönüşünce, sivil kıyafetli, hiç tanımadığım insanların da mekânı olduğunu fark ettim. O dönemde sevgililerin parklarda flörtleşmesine karşı olan sivil vatandaşlar, flörtleşen gençlere gelir sataşırdı. Gücü yetmediğinde ahlak polisini çağırırlardı; sanki resmî ahlak polisi varmış gibi!

Ama o ahlak düşünce yapısını yansıtan dergileri poşetlerin içine sokup gazete bayilerinde sattırmışlardı. Poşetli dergilerin satıldığı bayilerde, poşetli dergilerin içeriğini hiç öğrenemedim! Sonuçta poşetli dergi almak bile dönemin ahlak kurallarına uymuyordu!

Sol düşünce biraz nefes alan dergiler çıkarmaya başlayınca, oralarda yayımlanan yazıları ve karikatürleri okur, kesip biriktirir, kendime göre yeniden kolajlar yapar ve kitap hazırlardım.

Gel zaman git zaman, ben de dergilerde yazmaya başladım. Baktım, yazıyla kendimi otosansüre edemiyorum; mizahın keskin kılıcının arkasına saklandım, karikatür çizdim.

Karikatür ya da mizah, muhalif olmak demekti. Kimin iktidarda olduğuna bakılmaksızın ona karşı dilini kullanmaktır...

Baktım, iktidar kavramı da yetersiz kaldı; güç kavramını oturttum. Güç kavramı oturunca konular, ailenin iç ilişkilerine kadar genişledi.

Evren büyüdü. Büyüyen evrende bir nokta olduğumu fark ettim. Bir noktanın evrene katkısı ne olur, bilemedim ama yazmaya ve çizmeye devam ettim.

Yazan ve çizen biri özgürleşir ama hastalığına çare bulunmaz.

Kısaca, “Sanat iyileştirir” kavramını o gün de sahiplenmedim, bugün de sahiplenmem. Çünkü Osmanlı zamanında müzikle tedavi merkezlerinin tedavi edemediği, su sesiyle tedavi eden Roma sağlık merkezlerinin de iyileştiremediği hastaların ya da katillerinin tarihi mevcuttu.

Liderlerin hepsinin sanattan haberi vardı. Sonuçta tüm siyasi liderlerin etrafında sanatçılar vardı, sanat vardı. Sanata para verip müzelerde eserler biriktiriyorlardı. Hatta darbeci general bizzat sanat icra etmeye heves etmiş, çıplak sanatçıların resimlerini çizmeye çalışmıştı...

Konu konuyu açıyor ama “Bırakalım cümle bizi nereye savuracak” diyemem. Yazı yazmak, baştan yazının sonucunu tespit etmektir.

Ben de sonucunu bildiğim yazının gelişme bölümündeyim!

Gel zaman git zaman, bir arpa boyu yol almışken yurt dışına yolum düştü...

Yurt dışında sansürsüz konuşuluyordu ama sansürsüz konuşanların da konuşmalarının içi çok boştu. Kendilerini eğitmemişler, olayların savrulmasıyla kendilerini bir yerde bulmuş mülteciler topluluğu gibiydiler...

Yurt dışında kişiler, kendilerini geçmişte ucundan da olsa dokundukları siyasi hareketlerin isimleri ve sembolleriyle tanımlıyorlardı. Ne kadar hâkim oldukları, o düşüncelere ne kadar vakıf oldukları belli oluyordu. Çünkü tercih ettikleri yaşam, ilişkileri feodal düzeyden de geri, kimliksiz, kişiliksiz ve tamamıyla anlık çıkarlar üzerine kurulmuş bir cemaat ilişkisi gibiydi...

Örgütlüydüler hepsi. Örgüt ne derse o!

Mültecilerin birincil görevi, cezaevine düşmüşlere para göndermek, yurt dışına çıkanlara mülteci dilekçesi yazmaktır!

Yaşanmamış, belki de yaşanmış olayların gölgesinde mülteci dilekçeleri, öyküleri oluşturuluyor; yeni gelenler bu öyküleri ezberleyip çıkacakları hâkim karşısında tekrar etmek, falso vermeden söz söylemek zorunda kalıyorlardı.

Her örgüt, mülteci sayısını artırarak daha fazla cezaevine para gönderebileceğini, maddi altyapıya kavuşabileceğini, derneklerin kirasını çıkarabileceğini hesaplıyordu...

Mültecilerin kalbi vatanlarında atıyordu. Girdikleri toplumla sorunları yoktu. Onlara uyum sağlamak, dil öğrenmek için gelmemişlerdi!

Mülteci, kendi kültürüne yakın işletmelerde çalışır, orada zamanını öldürür, yeni yaratılmış çevre içinde evlilikler yapılırdı. Kısaca, kapalı bir toplum içinde yeni bir ekonomik ve sosyal çevre kurulurdu.

Ülkesine gidebilecek hâle gelenler, yılda bir kez ülkelerine gider, gelirken oradan alacaklarını alıp gelirlerdi.

Zaman içinde örgütün yerini daha çok inanç, hemşehricilik, akrabalık ilişkileri belirlemeye başlamıştı.

Yurt dışında mülteci olmak demek, ya Kürt dostu, hevalî olmak ya da ona karşı konumlanmak anlamına gelmişti... Ülkede gelişen Kürt mücadelesi, ayrışmanın belirleyicisi olmuştu. Öldürülen devrimcilerin, yurtseverlerin anısı, ayrışmanın çizgisi ve sınırı olmuştu...

Birileri Türk bayrağı üzerinden geçmişteki Türkmen geleneğini öğrenmiş, birileri de Kürt olduklarını öğrenmişti.

Kürt ve Türk!

Ayrışmak için bahaneler çoktur...

Yeter ki ayrış! Ayrışmak, yeni örgütlenme modelini ortaya çıkarır...

Birlikte mücadele alanının dışında, sanki iki yol varmış gibi mülteciler arasında ayrışma yaşanırken, arada kalanın canı çıksın anlayışıyla yaklaşılıyordu.

Kapalı toplumlarda ahlaki çöküş kaçınılmazdır...

Kız kaçırmalar, arkadaşının kızıyla evlenmeler olağan hâle gelmeye başladığında, bu durum bir çürümenin göstergesi olmaya başlamıştı. Kimse çürümeden bahsetmek yerine, meseleyi “Kol kırılır, yen içinde kalır” anlayışıyla ele almaya yönelmişti...

Kemalizm işte burada yeniden solun içinde var olmaya başlamıştı. Devrimci Kemalizm yeniden keşfedildi...

Türk bayrağı dokunulmaz kılındı. Şimdi, sözde, şimdilik düşmanın elinde olması, kendilerinin eline geçmeyeceği anlamına gelmezdi. Gerçek Türk bayrağının sahipleri devrimcilerdi...

Ülkede gelişen demokrasi açılımı, komünizmin bile rahatça telaffuz edildiği bir süreçte komünist partiler de kurulmaya başlayınca, doğal olarak bu Kürt-Türk cephesinde konumlanmak kaçınılmazdı...

Sonuçta Türkiye devrimci hareketi, yarım kalmış işi başaracak ve devrimi gerçek kılacaktır...

Sanki 1970'li yıllarda yaşanmış MDD (Millî Demokratik Devrim) tartışması hiç olmamış gibiydi. Sol, tarihini bilmeyince her konuyu yeniden tartışmaya ve işine geldiği gibi yorumlamaya devam etmiştir. Bugün de aynı şekilde devam ediliyor...

Bugün de benim seksenli yıllarda yaptığım uyanıklığı yapmaya çalışıyorlar ama pek bir sonuç vermiyor. Çünkü sol, neyi savunduğunu açıkça ortaya koymakla yükümlüdür. Oysa bizimkiler, ulusal bayramlarda en görünür olmak adına medyada ve meydanlarda bayraklarını sallayarak sözde, en keskin biçimde düzenin ve sistemin savunucusu olduklarını ama sistem içindeki tıkanıklıkları aşacaklarını iddia etmeye devam ediyorlar.

Kısaca, reformist bakış açısı içinde oportünist olmaları onları rahatsız etmiyor. Çünkü onlar da siyasal İslam'ın gittiği yoldan iktidara gitme hayali kuruyorlar...

 

Asıl Kurucu Unsur: Düşmanlık!

Asıl Kurucu Unsur: Düşmanlık!

Öyle bir devlet düşünün ki üç saç ayağı üzerine kurulu olsun. Bu üç saç ayağı; düşmanlık, ötekileştirme, güvensizlik ve her fırsatta yok etme anlayışından oluşsun.

Öyle bir devlet düşünün ki ötekileştirilen, yok edilmesi gereken ve güven duyulmayan bireyler, kendilerini yok etmek isteyene karşı hayranlık duysun; varlık sebeplerinin o devletin sınırları içinde yaşamak olduğunu söylesinler ve bir de “Asıl kurucu unsur biziz!” desinler. Elbette asıl kurucu unsur onlar! Çünkü onlar olmasaydı devlet kendisini nasıl tanımlayacaktı? Elbette düşman olmadan devlet olmaz!

Osmanlı Devleti'nin devamı niteliğindeki bir cumhuriyet, padişahını sürgüne göndermiş, onun yerine cumhurbaşkanlığı makamını oturtmuş; halifeliği kaldırmış, yerine Diyanet İşleri Başkanlığını yerleştirmiştir. Sonuçta devlet mekanizması içinde boşluk olmaz; boşalan yerler mutlaka doldurulur. Boşaltılan alanlar yeni makamlarla doldurulmuş ve geçmişten devralınan devlet anlayışıyla, yeni diye sunulan bir cumhuriyet kurulmuştur.

Gel zaman git zaman, kurucusunun doğum gününün tam 100. yılında ülkenin kaderi yeniden değişmiştir. Fötr şapkası ve elindeki bastonuyla kurucu gibi poz veren bir zat ve yardımcıları sahneye çıkmıştır. İşlediği suçu suç olmaktan çıkaran özel bir yasa çıkarmış, bunu da halka onaylatmıştır. 24 Ocak'ta alınan kararların uygulanması için zapturapt altında yeni bir düzen kurulmuş ve bu düzenin kimleri düzdüğü zamanla netleşmiştir. Düzülenler, “Biz alışmayacağız!” diye bağırdıkça devletin en yetkilisi, “Alışacaksınız!” demiş ve bu düzeni topluma kanıksatmıştır.

Resmî bayramlar ilan edilmiş, eski bayramlar kaldırılmıştır. Dinî bayramlar ve resmî devlet bayramları üzerinden devletin işleyişi, tatil günleri ve hatta bazı belediyelerde o günlerde ücretsiz otobüs seferleri düzenlenmesi gibi uygulamalarla yeni devlet anlayışı şekillendirilmiştir. Çünkü yeni diye sunulanların ardında, devletin sorumluluk alanlarını özelleştirme yoluyla devrederek birer rant alanına dönüştürmesi yatmaktadır.

Burası, parası olanın parası kadar konuştuğu; parası kadar sağlık ve güvenlik hizmetlerinden yararlandığı, parası kadar fonlara para yatırabildiği bir alana dönüşmüştür.

Kısacası yeni devlet, ulus devletin yıkıntıları üzerinde, küreselleşme adına rantlaştırılmış bir yapıya dönüştürülmüştür. Parası olan yağmalamış, parası olmayan ise seyretmekle yetinirken homurdanmıştır. Sonuçta parası olanlar, parasızların gecekondular aracılığıyla şehirleri yağmalamasına da zemin hazırlamış; yeni varoşlar, büyük köyler ortaya çıkmıştır.

Ulus devlet, liberalizm aracılığıyla küreselleştirilirken yağmacının eli değişmiş, ama yağma devam etmiştir.

Osmanlı'dan bugüne taşınan en değişmez alanımız yağmadır. Eli bal tutan, parmağıyla balın tadına bakar!

 

Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor?

 Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor?

Ömer Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor? Neden adına müze, belgesel gibi çalışmalar yapılıyor, neden onur konuğu olarak ağırlanıyor ve el üstünde tutuluyor?

Sol tarihimize ne kattı? Ülkenin demokrasi ve düşün dünyasına benim bilmediğim bir etkisi mi oldu? Ayrı bir kulvar mı açtı?

Zamanın ünlüleriyle arkadaş olmak, onlarla birlikte görünmek için her fırsatı kullanan, dostluklar kuran biri, amacı neyse ona mı ulaşmış oldu?

Livaneli ismini ilk kez 12 Eylül öncesinde, Nâzım Hikmet şiirlerinin üzerine nota işleyerek ve bunları kasetlere doldurup piyasaya sürmesiyle duydum. Kulağa hoş gelen, akılda kalan, Nâzım Hikmet'in en rahat okunan şiirleri, o güne kadar yasaklanmış, şairi sorguya uğramış olmasına rağmen, yasağın delinmesiyle yeniden dolaşıma girdi. Bu çok önemliydi ve elbette sahiplenildi.

Livaneli, kendisini Nâzım Hikmet şiirlerinin arkasından müzikle var ediyordu.

12 Eylül süreci, karanlık...

Bu karanlık süreçte yurt dışında kitlesel protestolar düzenleyen, kitlelerle birlikte türküler ve şarkılar söyleyen solcuların popülerliği...

Sonra çok partili süreç, ülkeye gelen sanatçılar...

Cem Karaca'nın dönüşü en çok konuşulan olaylardan biri oldu. El öpmeler falan filan... O, tek başına örgüt olmanın acısını annesiyle birlikte çekti. O acının ve dönüşünün eleştirisi, onu daha dinî yapılara doğru savrulmaya sevk etti. Son yolculuğunu FETÖ'cüler kendi inançlarına uygun olarak gerçekleştireceklerdi.

Cem Karaca'nın sol çevreden uzaklaşması elbette bir boşluk bıraktı.

Yurt dışından gelenlerin gizemleri...

Yunan-Türk dostluğu konusunda Türkiye'deki yeni eğilim ve Dışişleri Bakanı İsmail Cem'in inisiyatifi...

Denizin iki yakası aynı ritimlerle buluştu ve Zülfü Livaneli'nin önünde büyük bir alan açıldı. Geçmiş kaset çalışmalarında Yunanlı sanatçının desteği unutulmuş değildir, ilişkiler vardı, parlatılması gerekliydi.

Siyasete girişi...

Açlık grevlerinde aracı olması...

Mahkemelerde gözlemci olması...

Orhan Pamuk, bu ilişkilerini Nobel Ödülü ile taçlandıracaktı.

Yaşar Kemal neden gerektiği gibi el üstünde tutulmadı? Ona neden hep bir kuşkuyla yaklaşıldı?

Geçmişin Kemal'leri: Orhan, Kemal, Yaşar... Bu üçlü, hak ettikleri itibarı yaşarken gerçek anlamda görmediler. Yaşar Kemal diğerlerine göre daha şanslıydı ve daha uzun yaşadı. Zaman zaman siyasi liderlerin hoşgörüsüne tabi oldu ama devletin sanatçısı olamadı.

Yaşayan bir insanın müzesi neden olur?

Müze, ölü zamanları temsil eder. Yaşayan zamanların beklentisi olmaz.

Zülfü Livaneli ile Tayyip Erdoğan'ın isimleri bir noktada kesişir.

Erdoğan'ın tek başına İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olmasının yolunu açan seçim...

O seçimde adaylardan biri de Zülfü Livaneli'ydi.

Bir müzisyen neden belediye başkanı adayı olur?

Toplum mühendisi mi? Yerel yönetimlerle ilgili deneyimi mi var? Toplumsal belediyecilik konusunda geçmişinde tecrübeleri mi var? Yaşadığı ülkelerde yerel yönetimlerde mi çalıştı?

Belediye başkanları gökten hazır inmez. Siyasi iradelerin tercihiyle, siyasi hareketlerin stratejilerine uygun insanlar seçilir. Kısacası, bu işler bir kadroyla olur. “Ben aldım başkanlığı, sıfırdan yapacağım.” diye bir iddiası olamaz.

Peki, Zülfü Livaneli'yi bir döneminde bir camekân görseli olarak seçenler, hangi zaaflarından yararlanacaklardı?

Sonuçta üç sosyal demokrat (elbette sözde) belediye başkanı bir şehrin yönetimi için aday olmuştu. Onlardan birinin kazanmayacağını, her olasılık hesabı yapan bilir. Kısacası, sosyal demokratlar İstanbul şehrini neden gözden çıkarmıştı? Neden popüler isimlerle seçime girerek var olma yarışına girdiler?

Erdoğan'ı iktidara getiren solcular, ona iktidar yolunda ve siyasi olarak ilerlemesinde dolaylı destek veren stratejiler geliştirdiler. Baykal, Kılıçdaroğlu ve Özel/İmamoğlu, bu çizginin bugün görünen hâlidir.

Zülfü Livaneli, Alevilere şirin gözükmek için sakladığı “Ömer” ismiyle artık görünür olmuştu. Ama sanırım, PR çalışması yapanlar bu öneriyi popüler hâle getirmeden eski popüler ismiyle devam etmesini istemiş olabilirler.

Müzisyen, Türkçenin ses kurallarını hiçe sayan biri olarak bilinirken birdenbire çok iyi bir yazar olmuş, seçkin romanlarıyla gündeme gelmeye başlamıştı.

Aranan müzisyen, aranan yazar olmuş; kitap fuarlarında uzun kuyruklar oluşturan bir yazara dönüşmüştü. Ahmet Ümit mi daha uzun kuyruk oluşturuyor, Zülfü Livaneli mi?

Oyuncak müzesi kurarak bu işten para kazanılacağını gören bir şair, aklına gelen her nesne için müze projeleri üreterek yerel yönetimlerin bütçeleriyle müzeler oluşturulurken, neden Zülfü Livaneli Müzesi fikrini geliştirdi?

Erdoğan iktidarının ilk adımında en önemli desteği dolaylı olarak veren birinin, siyasi alanda olmasa da “sanat” alanında popülerleştirilmesi, kafamda hep bir soru olarak kaldı: Kimin diyeti ödeniyor?

Gazetecilik Suç Değildir, Gazeteciyi Biz Seçeriz!

Gazetecilik Suç Değildir, Gazeteciyi Biz Seçeriz!

Ezberlenmiş her cümle doğru değildir, bazıları gerçekliğini çoktan kaybetmiş, artık hiçbir şey ifade etmiyordur...

“Gazetecilik suç değildir!”

Kim söylüyor ki suçtur...

Eğer suç olmuş olsa yandaş medyada muhalefet medyasından daha fazla gazeteci istihdam edilmezdi...

Mesele gazeteciliğin suç olup olmaması değil, kimin gazeteci sayıldığı ve kimin yaptığı işin suç kabul edildiğidir.

Muhalif olmak suç bu ülkede, kim olduğunun önemi yok, muhalifsen geçmişine filan bakılmaz, etkilediğin çevre iktidarı rahatsız ediyorsa suç oluşturur ve kimse o suçtur, değildir tartışması yapamaz, çünkü anlamı artık yoktur. Hukukta madde ararlar, bulurlar, bulmazlarsa torba yasa gelir meclise, o suç olmayan suç olur...

“Önce tutukla, gözaltına al, sonra ona uygun madde bulunur...”

Bu sözü söyleyen bir İçişleri Bakanıydı...

Dediğini yaptı mı?

Yaptı...

Çünkü mesele yalnızca bir sözün söylenmiş olması değil, o sözün bir yönetme anlayışına dönüşmesidir.

“Hukuk iktidarın elinde fahişedir” demiş biri...

İktidarlar ihtiyaç duyduğunda öngörülmez tepkiler sergilemeyi alışkanlık hâline getirmişse, muhalefeti kanıksama olmuşsa, zamanında tepki verilmeyen her şey geleneksel suç işleme alanı hâline getirilmişse orada her şey ceza aracına dönüşebilir...

Böyle bir düzende hukuk, hak aramanın güvencesi olmaktan çıkar; iktidarın ihtiyaç duyduğunda başvurduğu bir araca dönüşür. Gazetecilik de bu dönüşümün dışında kalamaz.

Ülkemizde gazetecilik suç değildir, çünkü gazeteci kimliğini Cumhurbaşkanı'na bağlı ya da atadığı biri tarafından dağıtılır. Kime gazeteci denileceği, kime indirim yapılacağı, kimin haber yapacağına karar veren güç sahibi olduğu yerde gazetecilik suç olmaz...

Bir ülkede gazetecileri güç sahibi belirleyip, onun belirlediği kimlikler ile gazeteci olunuyorsa orada gazetecilik zaten yoktur. Ülkemizde basın kartı yaşayan tüm gazeteciler yandaştır. Yani devletin bekası için haber yapan, onun iyiliği için gerçekleri gerektiğinde görmeyen, iktidarın sevdiği işleri yani magazin, dedikodu yapan, iktidar tarafından sunulan dosyaları haber yapan her basın emekçisi gazetecidir. Ve gazetecilik yaptığı için yasaklanmaz...

Buradaki ironi de tam olarak bu: Gazetecilik yapmak değil, iktidarın kabul ettiği gazeteci olmak sorun olmaktan çıkar.

Ülkemizde gazetecilik suç değildir...

Ülkemizde muhalif insan olmak suçtur...

Kim muhalif işler yaparsa herhangi bir zamanda hakkında soruşturma açılıp gözaltına alınabilir...

Her gazeteci yandaş değildir, bazıları muhalefet medyasının çalışanıdır... Özgürlük, demokrasi için de olsa bir ülkede muhalif birkaç kişiye gazetecilik hakkı verilir, sınırı aşan yani iktidarın niyetine rağmen haber yapıp ya da yorum yapıyorsa, hatta iktidarın verdiği dosyayı haber yapmamışsa ceza alabilir...

Yani gazeteciliğin sınırları, gerçeğin nerede başlayıp nerede bittiğine göre değil, iktidarın nerede rahatsız olduğuna göre çizilir.

Bugün tüm medyanın ipi iktidarın elindedir. İktidar gerek görürse kayyum atayabilir, gerek görürse kamulaştırır, gerek görürse satışa çıkarıp yandaş birinin almasını isteyebilir... Bunu engelleyecek herhangi bir güç yoktur, her şey yasalara uygundur...

Hafta sonu “Gazetecilik suç değildir!” diyecekler meydanlara çıkacakmış...

Elbette gazetecilik suç değildir; yeter ki kimin gazeteci olduğuna, neyi haber yapacağına ve nerede duracağına karar veren iradeye itiraz edilmesin.

İktidar uygun görürse çıkarlar, basın bültenini okurlar ve dağılırlar...

Sonuçta dünya da biliyor ki ülkemizde gazetecilik yapılmaktadır...

 

Savaş Oyunu Oynamak Zorunludur!

Savaş Oyunu Oynamak Zorunludur!

Geçmişte askerlik zorunluydu. Bugün de zorunlu. Ancak artık parası olandan para almak için zorunlu; parası olmayanlar ise belki de ordunun ihtiyaç duyduğu personeli karşılamak için askerde tutuluyor!

Öyle bir zamandan geçiyoruz ki askerlik zorunlu olmaya devam ediyor. Dünyanın her yerinde savaş ateşleri yakılıyor. Birbirini hiç görmemiş insanlar, birbirlerinin üzerine bombalar yağdırıyor.

Küreselleşme yerel olanı ortadan kaldırdı, kaldırmaya da devam edecek. Sonuçta tüketilen ürünler ortaklaşıyor.

Savaşlar da birbirine benzemeye başladı.

Şehirlerin üzerinde uçan dronlar, patlamalar…

Işıkları hiç sönmeyen şehirlerin bir bölümünde patlamalar, sığınaklar, sirenler…

Evindeki ekranından ışık süzmeleri hâlinde gördüğü şehirlere dron uçuranlar…

Bir düğmeye basarak füze gönderenler…

Artık savaş alanında askere ihtiyaç yok. Günlük işine gider gibi bombalama mesaisi var. O saatlerde insan, çocuğuyla ilgilenir gibi ilgilendiği dronuyla düşman dronlarına karşı mücadele ediyor.

Bir savaş oyunu oynar gibidir. Karşısında ne gerçek bir ölüm vardır ne de gerçek olan herhangi bir şey. Her şey bir simülasyondan ibarettir. Ancak gerçekte artık bir simülasyon odasında değildir; savaşın tarafıdır ve elindeki şey gerçek ölümdür.

Savaş oyunu oynamak zorunludur!

Geçmişte köylere davulcular gelir, savaşın başladığını ya da seferberlik ilan edildiğini duyururdu. Gençler askere alınırdı. Köylerinden ilk kez çıkan bu gençler şehirler görür, daha doğrusu başka hayatların içinden geçerlerdi. Kendileri dışında insanların da var olduğunu; kendileri gibi konuşmayan, farklı şiveler ve diller kullanan insanların bulunduğu gerçeğini ilk kez o zaman fark ederlerdi.

Bir kader birliği içinde, birlikte ölüme gider; birbirlerine yardım eder, omuz omuza vermenin ne anlama geldiğini cephede öğrenirlerdi.

Başlarının üzerinden geçen vızıltının bir sivrisineğe ya da arıya ait olmadığını, yanlarında ölen arkadaşlarını görünce anlarlardı. O vızıltı kurşun sesiydi. Uzaktan gelen top mermilerinin yeri sarsan patlamalarıydı.

Savaş biter, köylerine dönerlerdi.

Köyde gençlerin sayısı azalmıştır.

Geriye kalanlarla askerlik ve savaş anıları anlatılırdı. En çok da karavanda pişen yemekler…

Köyün dışındaki hayatın ne olduğunu onlara savaş göstermişti. Çölde nasıl yürüneceğini, susuz kalmanın ne demek olduğunu orada öğrenmişlerdi. Bitlerle yaşamanın ne anlama geldiğini zaten köyden biliyorlardı; dayanıklıydılar. Ancak daha önce hiç görmedikleri coğrafyaların hava koşullarına uyum sağlamak kolay değildi.

Eskiden askere birlikte gidilir, askere giden herkese Mehmetçik denirdi.

Bugün ise herkes askere kendi başına gidiyor. Giden, adıyla anılıyor. Çünkü parası olanla olmayanın adı eşit mi olacaktır?

Evinde savaş oyunlarını en iyi oynayan, yüksek skorlar elde eden; seçilmiş, bencil, arkadaşlık ilişkileri kuramamış, yalnızca oyunlar aracılığıyla sosyalleşen insanların savaşına doğru evrildik.

Duygu yok, acıma yok, ölüm yok…

İçinde bulunduğu anı yaşamak yerine kendisine sorulan sorulara yanıt vermek yerine cep telefonuna bakan bir gençlik…

Onların savaşı başladı.

Bireylerin savaşı…

Parasını verenler için ölüm kusanlar…

Bundan hiç rahatsızlık duymayan bencil insanların savaşı…

Çünkü attıkları bombaların düştüğü yerdeki yaşamı görmeyeceklerdir. Orada yaşayanlar bunu hak etmiştir; başlarına gelenler müstahaktır onlara göre.

İşlerini yapar, gönül rahatlığıyla mesai dışındaki yaşamlarına devam ederler. Oyun oynayarak!

Bugün savaş baronları, tetiğe basacak elemanlarını en yüksek skorları elde eden oyuncular arasından seçiyorlar.

Kendisini işine verecek, savaşacak bu gönüllü savaş tetikçilerinin bulunduğu yeni bir savaş sürecine girdik.

Bu askerlere Mehmetçik denmez. Onlara başka bir isim bulunmalıdır.

 

Düşmanım Ol ki İktidarım Sürsün

Düşmanım Ol ki İktidarım Sürsün

Erdoğan, kendisine karşı nefret duygusundan haberdar elbette. Bu kadar çok nefretin kendi ismi üzerinde toplanmasını siyasi bir kazanca dönüştürdü. Her nefret, karşı nefret duygusunu besler ve bu beslenen duyguları yönetirsen siyasi bir harekete dönüşür... Tarih bunun örnekleriyle doludur.

Düşman olmayınca devletin varlığı tartışmalıdır. Düşman olmayınca devlet neden vardır? Bir düzen için, adalet için, istikrar için... Bunların hepsi güzel cümlelerdir, çünkü devletin varlık sebebi aslında baskıdır. Biçimlendirmektir, yeniden standartlar belirlemektir... Zaman, her zaman standartları değiştirmiştir.

Gelişimsiz, durağan bir toplum olmaz!

Devletin yasaları durağandır. Durağan olduğu için kısa sürede engel olur. Bundan dolayı devletin yasaları sürekli olarak değişir, çünkü gelişimin önünde engel olanların ortadan kaldırılması gerekir. Peki, bu engeller kime göre?

Seküler kesimlerde kendisine, inancına ve yaşam biçimine karşı duyulan düşmanlığı bir silaha dönüştürdü. Bu öyle bir silah ki esnek, muhalefetini yok eden ya da parçalayan sihirli bir değnek işlevi gördü...

“Bütün yollar Roma'ya çıkar.” Ya da günümüz deyimiyle, “Osmanlı'da oyun bitmez.” Çünkü Roma öyle bir devlet organizasyonu yaratmış ki kendisi yok olsa dahi yöntemleri ve mücadele biçimleriyle devletlerin ruhunda hep yaşamıştır...

Bugün devletimiz de Roma devlet anlayışına uygun örgütlenmiştir...

İnsanları iki şey belirler: yedikleri (tükettikleri) ve toplumsal çevreleri (siyasi atmosfer)!

Bugünün zamanının ruhu, Erdoğan'ın yolunu açmakla kalmadı, ona benzer liderlerin de önünü açtı, çünkü tüketimimiz küreselleşmiş oldu!

Küreselleşen insanın yereli kalmaz!

Roma siyasetçilerinin insanlığa armağanı olan kulisler, ayak oyunları, insanların çıkarlarına göre yönlendirilmesi, kaprisleri, egoları, hayalleri... Hepsi bir potada eritildi...

Düşmanlık, düşmanlığı yaratır...

Nefret söylemleri, yeni nefret söylemlerini besler ve büyütür...

Sihirli değnek ortadadır...

Tüm liderlerin elinde devletin değneği, bir de onların değişmez koltuk hırsları vardır. Elde ettikleri gücü kaybetmemek için aklın almayacağı şeyleri yaparlar. İnsan bazen koltuğa o kadar alışır ki ayakta durmak zorlaşsa da kalkmayı aklından geçirmez...

İnsan için beyin hep gençtir. Yaşlanan insan, hâlâ akıcı ve etkili konuştuğunu düşünür, gençlerle yarışır. Kendisine övgü bile çıkarır; kendisini aynada görmez, göremez! İnsan için vücudunun iflasını ne yazık ki beyin henüz kabul etmez. Kabul ettiği an, zaten kısa sürede Doğa Ana görevini yapacak ve insanı toprakla sırlayacaktır...

Bugün liderler neden koltukta çok uzun süre oturuyor?

Çünkü o koltuk, onlara süper güç olma ayrıcalığı veriyor...

Bir koltuk!

İnsanlık tarihi ne koltuklar gördü, geçirdi...

Yaşadığımız çağın atmosferi bakalım ne zaman değişecek?

 

Cadılar Hep Var, Sadece Mahkeme Değişiyor

Cadılar Hep Var, Sadece Mahkeme Değişiyor

İhanet Yıllarında Yaşamak — Tiyatro Pera

Tarih tekerrürden mi ibaret? Mekân değişiyor, özneler değişiyor, biçimler değişiyor ama içerik hep aynı mı kalacak? İnsanlık, tarihe bakıp hiç mi ders almıyor?

Tarih, zamanın içinde bir yolculuktur; geçmişten bugüne, bugünden geleceğe uzanan bir bakışın ifadesidir. Zamanı geri döndürmek, yaşanmışlıkları değiştirmek mümkün değildir. Ancak yaşananların algılanışı ve anlatılışı, kişiden kişiye, durulan noktaya ve bakılan açıya göre değişir.

Sanat ise tarihçinin bakamadığı, hatta kimi zaman bakmaya cüret edemediği noktalara yönelir. Olayları iç içe geçirir, yeniden yaratır, yorumlar; geçmişle bugünü buluşturarak geleceğe mesaj gönderir…

Nesrin Kazankaya imzasını taşıyan Tiyatro Pera, İhanet Yıllarında Yaşamak oyunuyla yeni mekânında seyircisine merhaba dedi. Artık yerleşik bir salonları var. Sıcak atmosferi ve turuncu sandalyeleriyle seyirciyi karşılayan bu yeni mekân, tiyatronun anlatı dünyasına da samimi bir çerçeve sunuyor.

Tiyatro Pera'nın farklı zamanlarda sahneye taşıdığı oyunların ortak bir noktası var: İnsana dokunan öyküler… Toplumsal olayların bireyde bıraktığı izler, bireysel gibi görünen yaşanmışlıkların toplumsal kökenlerine uzanan yolculuklar… İhanet Yıllarında Yaşamak da bu çizginin bir devamı.

Öncelikle sahne tasarımından başlayayım. Üç ayrı kürsü işlevi gören yükseltiler, daha ilk bakışta bir mahkeme atmosferi yaratıyor. Seyircinin bakışına göre sağda bir mikrofon, karşı tarafta ise üzerinde mikrofon bulunan bir masa yer alıyor. Ortadaki kürsü diğerlerinden daha yüksek konumlandırılmış; burada da bir masa ve mikrofon bulunuyor. Bu yerleşim, sahnedeki güç ilişkilerine ilişkin ilk ipuçlarını veriyor.

Başlangıçta üç ayrı noktaya yönelen ışık, oyun ilerledikçe anlatının akışına göre seyircinin dikkatini yönlendiriyor. Işık kullanımının bu açıdan başarılı olduğunu düşünüyorum. 

Müzik ve ses kullanımı da oyunun atmosferini kuran önemli unsurlardan biri. 1950’li yıllar Amerikan ruhuna uygun İngilizce caz şarkıların söylenmesi ve 1692 yılı Salem’den yükselen ilahi şarkılar,  ses dünyasının özenle oluşturulduğunu gösteriyor. Müzik, yalnızca sahneler arasındaki boşlukları doldurmuyor; zamanın akışını, olaylar arasındaki bağlantıları ve birbirlerine yapılan göndermeleri seyirciyi yormadan, doğal bir biçimde aktarıyor.

Mahkeme salonundaki sorgulamalar ve sanıkla kurulan diyaloglar da etkili bir atmosfer yaratıyor. Gazetecilerin tepkileri, mikrofonlardan yükselen sesler ve sahnedeki ses düzeni, seyirciyi adeta mahkeme salonunun içine taşıyor. Böylece izleyici, olup bitenleri yalnızca dışarıdan seyretmiyor; kendisini o yargılama sürecinin bir parçası gibi hissediyor.

Oyunun asıl gücü, tarihsel olaylar arasında kurduğu paralellikte ortaya çıkıyor. 17. yüzyıldaki Salem cadı avı ile 1950'li yıllarda Amerikan Karşıtı Faaliyetleri Araştırma Komitesi (HUAC) önünde yaşananlar, farklı dönemlerde benzer korku ve baskı mekanizmalarının nasıl işlediğini gösteriyor. Bir tarafta dinî inançların arkasına sığınılarak yürütülen suçlamalar, diğer tarafta siyasal kuşku ve ideolojik baskı altında hedef hâline getirilen insanlar…

Her iki dönemde de korku, insanları denetim altına almanın ve topluma yön vermenin bir aracına dönüşüyor. Amerikan aydınlarının hedef alınması ve sindirilmesi, Salem'deki cadı avıyla aynı düşünsel zeminde buluşuyor. Böylece “cadı avı” kavramı, geçmişte yaşanmış belirli bir olayın adı olmaktan çıkarak farklı dönemlerde yeniden üretilen baskının, korkunun ve düşünceyi denetleme arzusunun simgesine dönüşüyor.

Oyundaki imgeler soyut değil; tarihsel gerçekliklerle doğrudan ilişkili. Arthur Miller'ın 1950'li yıllarda sorgulanması ve bu sürecin arka planı, anlatının önemli dayanaklarından birini oluşturuyor. Marilyn Monroe ile evliliğinin de Miller'ın kamuoyundaki görünürlüğünü etkilediği düşünülebilir. Ancak oyunun asıl meselesi, tek bir kişinin neden hedef alındığından çok, bir insanın hangi koşullarda şüpheli ve suçlu ilan edilebildiği.

Resmî tarih, çoğu zaman gücü elinde bulunduranların bakış açısından yazılır. Oysa bu oyunda olaylara yalnızca iktidarın penceresinden bakmıyoruz; yargılananların, suçlananların ve yaşananların doğrudan muhataplarının gözünden de bakıyoruz. Arthur Miller'ın yaşadıklarıyla Salem'de cadı olmakla suçlananların deneyimleri arasında kurulan bağ, tarihin farklı dönemlerinde benzer mekanizmaların nasıl işleyebildiğini görünür kılıyor.

Salem'de kız çocuklarının ormandaki oyunlarıyla başlayan süreç, nasıl olup da bir cadı avına dönüşüyor? Olayların içinde yer alan kişilerin kendi amaçları doğrultusunda suçlamaları yönlendirmeleri, korkuyu büyütmeleri ve bütün bir kasabayı bu sürecin içine çekmeleri, oyunun dikkat çekici yönlerinden biri. Kişisel hesaplaşmalar, arzular ve çıkarlar, zamanla toplumsal bir yargılama mekanizmasına dönüşüyor.

Ormanda yakalanan kızlardan birinin evli bir erkekle yaşanan cinsel ilişki, o erkeğin eşinin ölümünü isteme ve hatta mezarının üzerinde dans etme hayali… Bütün bu ayrıntılar, cadı avının ardındaki kişisel histeriyi, öç almayı açığa çıkarıyor. Böylece kamusal alanda dinî ve ahlaki gerekçelerle yürütülen suçlamaların gerisinde, son derece insani ama yıkıcı arzuların ve hesaplaşmaların da bulunabileceğini görüyoruz.

Burada din, yalnızca bir inanç alanı olarak değil, sorgulanamaz hükümler üzerinden insanların yaşamlarını belirleyen bir güç olarak karşımıza çıkıyor. Gücün din ve devlet etrafında örgütlendiği bu düzende, değişmez olduğu ileri sürülen kurallar, değişen koşullar/zaman içinde birer baskı aracına dönüşebiliyor. Korku yoluyla toplumları yönlendirmek; insanları çaresiz bırakmak, itaate ve biate zorlamak, nihayetinde güç sahiplerinin şiddeti ve cinayetlerin önünü açabiliyor.

İki dönemin yargılama süreçlerinde de gerçekleri ortaya çıkarmak yerine sahte kanıtların ve düzmece ifadelerin esas alınması, masum insanların cezalandırılmasıyla sonuçlanıyor. Mahkeme, adaletin tecelli etmesi gereken bir yer olmaktan çıkıp önceden oluşturulmuş yargıların onaylandığı bir mekanizmaya dönüşüyor. Hedef bellidir, o hedefe giden her yol mubahtır.

Oyunun tarihsel dönemler arasında kurduğu bu bağ, bizi yalnızca geçmişte yaşananlarla değil, adaletin, iktidarın ve bireyin konumuyla da yüzleştiriyor.

Nesrin Kazankaya, yönetmen olarak popüler isimler yerine genç, tiyatroya gönül vermiş oyuncularla çalışmayı tercih ediyor. Üstelik oyunda her oyuncu birden fazla karaktere hayat veriyor. Bu durum, oyuncuların farklı karakterler arasındaki geçişleri nasıl kurduklarını, seslerini ve beden dillerini nasıl dönüştürdüklerini görmemize olanak tanıyor.

Barış Yalçınsoy'u Arthur Miller'ın yanı sıra Rahip Parris, Yargıç Danforth ve başkan rollerinde izliyoruz. Arthur Miller rolünde daha fazla öne çıktığını düşünüyorum. Diğer rollerinde ise ses tonunu ve beden dilini değiştirerek birbirinden farklı kişilikler yaratması gerçekten etkileyici.

Oğuz İşçi, Elia Kazan rolünde özgüvenini kaybeden, teslim olan, muhbirliğe yönelen bir insanın çaresizliğini başarıyla yansıtıyor. Kendi çaresizliğine bir açıklama getirmeye çalışırken giderek yalnızlaşması, buna rağmen sistemin çarkları içinde yer alan şirketlerde kendine iş bulabilmesi, karakterin çelişkilerini görünür kılıyor. Arthur Miller'ı yargılarken ona karşı hissettiklerini yansıtması da performansının başarılı yanlarından biri.

Bahar Karaoğlu, Marilyn Monroe rolüyle oyunun ilk bölümünde öne çıkarken Salem kasabasında Elizabeth Proctor karakteriyle bambaşka bir çizgiye geçiyor. İki karakter arasındaki farklılığı başarıyla ortaya koyduğunu düşünüyorum.

Kaan Kurtoğlu'nun rahip rolünde daha fazla öne çıktığı kanaatindeyim. Gökçe Burcu Zümrüt ise caz solisti olarak muhteşemdi.

Seval İnan, Abigail Williams rolüyle dikkat çekiyor. Karakterin ihtirasını, cüretkâr tavrını ve kendine güvenen hâlini; diğer kız çocuklarını yönlendirme biçimini başarılı bir şekilde sahneye taşıyor. Üzerine düşen rolün hakkını veriyor.

Oyunda liseli genç yetenekler de var. Esel İsrafilova, Rozita Almozlino, Zeynep Su Polat ve Selin Gümüşkaya'yı ayrı ayrı ayakta alkışladım. Genç oyuncuların karakterlerini içselleştirmeleri, sahnedeki duruşları ve oyunun bütününe sağladıkları katkı beni etkiledi. Performanslarında yalnızca ezberlenmiş bir metni seslendiren oyuncular görmüyoruz; canlandırdıkları karakterleri ve oyunun meselesini kavramış, sahnede yaşayan gençler izliyoruz. Ortaya koydukları performansın, usta oyuncuların da takdirini kazanabilecek nitelikte olduğunu düşünüyorum.

Tüm oyucuların sahne içindeki hareketleri, sahneye giriş ve çıkışları, her biri ince ince hesaplanmış, oyunu daha akıcı, daha görünür kılıyor.

Oyun, zaman zaman iki dilli bir anlatıma bürünüyor; duygular kimi anlarda İngilizce ifade ediliyor. Bu tercih, oyunun dönem atmosferini ve anlatım biçimini destekleyen unsurlardan biri olarak öne çıkıyor.

Nesrin Kazankaya oyunu yazmış, düzenlemiş, çevirmiş ve yönetmiş. Geçmişe bakarken çağımıza ilişkin de çok şey söylüyor. Tarihin farklı dönemlerinde karşımıza çıkan korku, baskı, ihanet ve itaat mekanizmalarını sahneye taşıyarak seyirciyi bunlar üzerine düşünmeye davet ediyor. Bu bütünün oluşmasında Şafak Eruyar'ın emeğini de göz ardı etmemek gerekiyor.

İhanet Yıllarında Yaşamak, tiyatronun bütün unsurlarının bir araya geldiğinde nasıl güçlü bir anlatı oluşturabileceğini gösteren bir oyun. Oyuncuların birden fazla rolü üstlenmesi, sesin ve beden dilinin etkili kullanımı, müzik, ışık ve sahne düzeni bu anlatıyı destekliyor. Özellikle genç oyuncuların oyunun meselesini içselleştirerek sahneye taşımaları ayrıca değerli.

Olanağı olanların bu oyunu mutlaka izlemesini öneririm. Çünkü sahnede yalnızca bir hikâye anlatılmıyor; geçmişle bugün arasında bağ kuran, insanı ve toplumu sorgulamaya çağıran bir tiyatro deneyimi sunuluyor.

İsmail Cem Özkan

İhanet Yıllarında Yaşamak

Yazan, düzenleyen, çeviren ve yöneten: Nesrin Kazankaya

Dramaturgi: Şafak Eruyar

Dekor ve kostüm: Adnan Berke Şenyüz

Işık: Kemal Edis

Hareket düzeni: Melisa Pelit Demirci

Oyuncular: Barış Yalçınsoy, Oğuz İşçi, Bahar Karaoğlu, Gökçe Burcu Zümrüt, Kaan Kurtoğlu, Seval İnan, Esel İsrafilova, Rozita Almozlino, Zeynep Su Polat, Selin Gümüşkaya