Biz Aynı Hikâyede Miydik?

Biz Aynı Hikâyede Miydik?

Herkesin kendisine göre bir Yalçın Küçük tanımı vardır. Soyadından dolayı onu küçük gören de vardır; kendisini Lenin gibi çizdirip o pozları vermesinden hareketle büyük bir lider olarak gören de… Bu yüzden hakkında birbirinden oldukça farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Kırmızı kaşkolunu neredeyse hiç boynundan çıkarmamasıyla hafızalara kazınırken, dergi çıkarma ve parayı kullanma konusunda ise sanırım kimse eline su dökemez.

Bugüne etkisi sorulduğunda, en belirgin yanının çevresinde örgütlenen insanların farklı siyasi yapılar içinde varlık göstermesi olduğu söylenebilir. Yasal TKP, Sosyalist Demokrasi Partisi’nden dönüşümler, TİP içinde hizip olarak anılmaları ve o dönemde Sosyalist Demokrasi dergisinin çıkarılması… Ardından 12 Eylül süreci, cezaevindeki direnci ve duruşuyla sol içinde daha görünür hâle gelmesi… Ankara’da Toplumsal Kurtuluş dergisi, Aziz Nesin ile birlikte yürütülen Ekin-Bilar süreci ve sonrasında yaşanan ayrılıklar…

Yurt dışına gidişi, PKK başkanıyla kurduğu ilişkiler, tiyatro oyunları ve ardından Türkiye’ye dönüşü… Kıbrıs’taki askerlik sürecine dair anlatımları… Bir dönem televizyon tartışma programlarında sıkça yer alması; konuşurken sesini ince bir tondan yukarı doğru taşıması ve bunu vücut diliyle desteklemesi… Devlet planlama geçmişinin ya da aldığı eğitimin etkisiyle şekillenen analitik düşünce yapısı… Gözlerini ateşe benzetmesi, gece uyumak için göz kapaklarını kapattığında kapaklarının yandığını söylemesi, Rusça klasikleri kendi dilinde hızlı okumasıyla övünmesi…

Tüm bu yönleriyle bakıldığında, oldukça renkli ve kendine özgü bir kişiliği vardı. Özellikle kızdığı birine karşı öfkesi kolay kolay dinmeyen biriydi.

Benim onunla ilişkilerim ise hep gerilimli oldu. Hiçbir zaman doğal bir iletişim kuramadık. Farklı duruşlarımız, farklı tercihlerimiz ve benim ona karşı çevresindekiler gibi davranmamam, bu gerilimi sürekli ve istikrarlı kıldı.

Onunla ilk yüz yüze gelişim, öğrenci derneklerinin kuruluş süreci ve açlık grevleri döneminde, evini biz öğrencilere açmasıyla gerçekleşti. O dönemde Yarın dergisinden bir arkadaşımla birlikte evine gitmiştik. Amacımız, arkadaşlarımızın ihtiyaçlarını tespit etmekti. Kapıyı çaldık, bizi içeri aldı; ancak kısa süre sonra kendimizi beklenmedik bir tartışmanın içinde bulduk. O zamana kadar onun TİP ve ona bağlı yapılardan gelenlere karşı bu denli öfkeli olduğunu bilmiyordum. Açtı ağzını, yumdu gözünü… Ne olduğunu tam anlayamadan tartışmanın ortasında kaldık. Meğer bunun 12 Eylül öncesine dayanan bir geçmişi varmış.

O dönemde benim Mayıs dergisinde yer almamın yanı sıra, Nitelik dergisinde de bulunmam ve Edebiyat Dostları dergisiyle iletişim hâlinde olmam dikkat çekiyordu. Sol adına çıkan pek çok dergi ve gazetede ya yazılarım yer alıyor ya da karikatürlerim yayımlanıyordu. Ben ise sol adına atılan her adımı önemsiyor, geçmiş hesaplaşmaların ötesinde bir yerden bakarak destekliyordum. Kim neyi örgütlüyorsa örgütlesin; 12 Eylül karanlığına karşı sol bir duruş sergilemek bana göre esas olandı. Tarih, farklılıkları büyütmeyi değil, birlikte hareket etmeyi zorunlu kılıyordu.

Yalçın Hoca’nın ise solun lideri olma yönünde güçlü bir isteği olduğunu düşünürdüm. Devrimci liderlerin geçmişine sahip çıkıyor gibi yapıyor, onları dergisinin kapağına taşıyordu. O dönemde İsmail Beşikçi cezaevinden çıkmıştı ve onu da kapağa taşımıştı. Ancak ilk röportaj Nitelik dergisi adına yapılmış ve Kıvılcım Vafi yönetiminde yayımlanmıştı. Ben de Beşikçi’yi ilk kez orada görmüş, onunla aynı ortamda bulunma ve sohbet etme fırsatı yakalamıştım.

Kısacası, hocanın el attığı pek çok yerde karşısına benim ismim çıkıyordu. Bu durum yurt dışında da değişmedi. Beni gördüğü yerlerde “Sen git, liderlerin gelsin.” diye laf atar, öne sürdüğü kişilerle de kendince alay ederdi. O dönemde Öcalan ile yakın ilişkisi vardı ve bu da ona güçlü bir görünüm kazandırıyordu.

Ben ise kendimi Türkiye solu içinde tanımlıyordum. Onun gibi hiçbir zaman bir yapının içine tamamen yerleşmedim; taraf olmaktan ziyade, sol bir dünya görüşüyle olaylara ve insanlara bakmayı tercih ettim.

Tüm bu gerilimlere rağmen, onun çevresindeki insanlarla ilişkilerim her zaman iyi oldu. Ankara’da İnci Abla ve İlhan Akalın ile bağım hiç kopmadı. Sadece onlar mı, onun çevresinde yer alanlara “öğrencileri” mi demeli, “yandaşları”, “yoldaşları” mı, bilemem; ancak son derece üretken oldukları kesin. Siyasi partiler kurdular, ayrıldılar, yeniden kurdular. Bugün Yalçın Küçük çizgisinden gelen yapıların sayısını sorsalar, sanırım hepsini sayamam.

Dikkat çekici olan bir diğer nokta ise geçmişte yer altı ya da yasal alanda var olmuş siyasi parti isimlerinin yeniden kullanılmasıdır. Bu yapıların temsilcileri farklı adlarla varlıklarını sürdürürken, “yasal TKP”, “gerçek TKP”, “daha gerçek olduğunu iddia eden TKP” ya da benzer şekilde “gerçek TİP” gibi ayrımlar ortaya çıkmıştır.

Uzun bir hastalık dönemi geçirdi. Artık eskisi gibi üretmiyor, daha çok sessizce hayata bakıyordu. Böylesine uçlarda yaşanmış bir hayatın farklı yönlerinin mutlaka yazılacağını düşünüyorum. Yaşarken birçok insanı kızdırdı ama bir o kadar insanı da etkiledi. Çok çalıştı, sürekli üretti; kitaplar yazdı, âşık oldu, evlendi, yaşadı ve aramızdan ayrıldı.

Sonuçta, sol tarihin en ilginç figürlerinden biri olarak yerini aldı. Kendi tercihlerini özgürce yaptı ve sonuna kadar o tercihlerle yaşadı. Ben ise hâlâ aynı yerdeyim: Bu ülkenin sola ihtiyacı olduğuna inanıyorum. Nerede sol adına samimi ve anlamlı bir çaba varsa desteklenmesi gerektiğini düşünüyorum. Bu ülkede sol, sözde değil, gerçek anlamda var olmalı. İnsan onuruna yakışan, insanı geliştiren bir düzen kurulmalı. İnsanı muhtaç bırakan ve emeğini lütuf gibi sunan bir sistemin değişmesi artık zorunludur.

Devrimcilik, insanın insana sahip çıkmasıdır; ama bizde devrimciler hep örgütlerine sahip çıkar, örgütler ise çok nadir olarak yoldaşlarına sahip çıkar. (Mahkemede avukat bulma dışında elbette; her açılan dava, o örgütün hâlâ var olduğu ve mücadeleye devam ettiğinin resmen ilanıdır.) Bu kısır döngü mutlaka bir gün değişecektir. Belki o zaman gerçek sol, bu ülke topraklarında kök salmak için direnç ve inat ile yoluna devam edecektir.

İsmail Cem Özkan

Hızır Paşalar aramızda ve tarih yazıyor!

Hızır Paşalar aramızda ve tarih yazıyor!

“Hızır Paşa bizi berdar etmeden
Açılın kapılar şaha gidelim
Siyaset günleri gelip çatmadan
Açılın kapılar şaha gidelim.”
Pir Sultan Abdal

Alevilik tarihi söylenceler üzerine kuruludur. Çünkü Alevilik, devlet için her zaman bir tehdit olarak algılanmış ve yok edilmek istenmiştir. Yüzlerce yıldır bu uğurda mücadele verilmiştir. Anadolu topraklarında kurulan tüm İslam devletleri tarafından baş düşman ilan edilmiş; üzerine seferler düzenlenmiş, soykırıma varan katliamlara maruz kalmıştır.

Hani derler ya, Anadolu nüfusunun önemli bir bölümü Aleviydi; zamanla geriye, Anadolu’nun tepelerine sığınmış bir avuç insan kaldı. O kadar katliamdan, o kadar sürek avından kurtulanlar; dağların doruklarına, yol geçmez bölgelere, bereketsiz ovalara, steplere ve bozkırlara çekilmek zorunda kaldı…

Dergâhlar yıkıldı, inanç evleri nefret söyleminin merkezine dönüştürüldü… Alevilik hiçbir zaman devletin dini ya da inancı olmadı. Çünkü Alevi inancında yetmiş iki milleti bir görmek, aslan ile geyiği aynı kucakta buluşturmak ve barış içinde yaşamak vardır. Kapıya geleni geri çevirmemek, ona sahip çıkmak vardır. Mazlumun yanında olmak, mazlumun sesi olmak vardır… Kısacası Alevilik, devletin değil halkın inancı olmuştur.

Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra beylikler ortaya çıktı. Ancak bu beyliklerin hiçbiri Alevi devleti ya da beyliği değildi. Çünkü Aleviler Selçuklu zulmünden kaçmış, sadece hayatta kalmaya ve varlıklarını korumaya çalışmışlardı. Bir araya gelip “hadi devlet olalım” demediler…

Osman, Bekir, Ömer isimli hiç Alevi gördünüz mü? Görmezsiniz. Çünkü Ali’nin karşısında yer aldıkları düşünülen bu isimler, Aleviler tarafından hoş karşılanmaz. Tarihsel nedenlerle bazı isimler çocuklara verilmez; Ehl-i Beyt isimleri daha yaygındır…

Osmanlı Devleti henüz beylik dönemindeyken, Alevilerin “Osman’a yardım ettiği” yönündeki rivayetler, resmî tarihçiler ve onlara yakın çevreler tarafından sıkça dile getirilir. Oysa çocuğuna o ismi vermeyen bir topluluk, nasıl olur da o beyliğe destek verir? Kaldı ki Osmanlı Beyliği de Selçuklu Devleti’nin bir devamıdır, onun bir parçasıdır…

Bu durumda Alevilere katliam uygulayan bir yapının devamına destek vermek; bugünün diliyle, katiline hayran olmak anlamına gelir. Bu da onun kılıcına boynunu uzatmaktır…

Tüm bunlar bilinirken, Aleviler arasında da yaygın kullanılan bir cümleyle karşılaştım ve acı acı güldüm. Tarih yazıcılığının ciddiyeti adeta ortadan kaldırılmış: “Osmanlı Bektaşiliği değil, Bektaşilik Osmanlı Devleti’ni kurmuştur.”

Bu ifade, “Osmanlı’yı aslında biz kurduk, gerçek Osmanlı biziz” demekten başka bir şey değildir. Tıpkı “asıl İslam biziz” söylemi gibi…

Bu makaleyi yazan kişi, keşke Hacıbektaş’a gidip Bektaşiliği kuranın mezarına baksa… Hangi dönemde yaşadığını, kimin görevlisi olarak geldiğini okusa… Elbette Balım Sultan’dan söz ediyorum. Çünkü Hacı Bektaş-ı Veli, Osmanlı Devleti kurulmadan önce vefat etmişti. Böyle bir beylikten haberi bile yoktu. Dolayısıyla kurucusu olması mümkün değildir.

Bektaşiliği kuran ve zamanla kurumsallaştıran kişi Balım Sultan’dır. Ondan sonra gelen babalar da bu yapıyı sürdürmüştür.

Balım Sultan’ın Hacı Bektaş-ı Veli ile bağı, yalnızca o bölgede görevli olmasıdır. Bunun dışında Alevilikten etkilenmiştir. Dedelik yerine bilgiyle posta oturma anlayışını getirmiş ve babalık kurumunun temellerini atmıştır.

Alevilik ve Bektaşilik dışarıdan benzer görünse de aralarında temel farklar vardır. Alevilikte “dede” vardır ve soy esasına dayanır. Bektaşilikte ise “baba” vardır ve bilgiye, inanca ve yola dayanır. Ortaklaştıkları noktalarda ise “eline, diline, beline sahip çıkmak” ilkesi öne çıkar.

Bazı tarihçiler yanılıyor. Bektaşilik Osmanlı’yı kurmamıştır. Osmanlı’nın kuruluş döneminde Bektaşiliğin ne fikri ne de örgütlü bir yapısı vardı. Ortaya çıkması için daha uzun bir süre gerekiyordu.

Eskiden Hacıbektaş’ın çevresi surlarla kaplı bir yerleşim alanıydı. Bu surları koruyan devlet görevlileri bulunuyordu. Bu görevlilerden biri de devşirme olan Balım Sultan’dı. Müslüman olarak doğmamış, devşirilmiş ve görevli olarak buraya getirilmişti.

Osmanlı Devleti, Hacıbektaş gibi merkezleri sürekli kontrol altında tutardı. “Orada özgürce Aleviliği yayabilirsiniz” gibi bir yaklaşımı yoktu. Zaten Osmanlı da Selçuklu’nun devamıydı. Dergâh uzun yıllar Nakşibendi tarikatına bağlı görevliler tarafından yönetildi. Cumhuriyet döneminde de benzer bir anlayış sürdü. Dergâh bahçesindeki küçük cami bu yapıya aittir; Alevilikle doğrudan bir ilgisi yoktur.

Tekkelerin ve tarikatların kapatılmasıyla birlikte dergâh zamanla çürümeye terk edildi. Birçok yapı bakımsızlıktan yıkıldı, surlardan ise bugün neredeyse hiçbir iz kalmadı. Cumhuriyet’in ilkeleri doğrultusunda yetiştirilen bazı görevliler “gericilikle mücadele” adı altında bu yapılara müdahale etti. Bazı bölümler yakıldı, bazıları yağmalandı.

Bazı dedeler ise dergâhtaki el yazmalarını gizlice kaçırarak korunmasını sağladı.

Zamanla dergâhlar ve ocaklar görünürlüğünü kaybetti. Hacıbektaş Dergâhı yok sayılsa da “müze” olarak açılmasına izin verildi. Günümüzde yapılan Hacıbektaş şenlikleri de aslında bu müzenin açılışını anmak için düzenlenmektedir; inançla doğrudan bir bağı yoktur.

Sonuç olarak Balım Sultan, Alevi olmayan bir Osmanlı görevlisi olarak Bektaşilik tarikatını kurmuş ve bu yapı Yeniçeriler arasında yayılmıştır. Yeniçeriler Bektaşi olduklarında dövme yaptırırlardı.

Zülfikar, Bektaşiliğin önemli sembollerindendir. Buna karşılık Alevilikte ceylan, aslan, güvercin ve turna gibi semboller öne çıkar. Temel anlayış ise “yetmiş iki milleti bir görmek”tir.

Bektaşilik askerî yapı ile birlikte gelişmiş ve Balkanlarda yayılmıştır. Alevilik ise daha kapalı bir yapı içinde, devlet otoritesinden uzak yaşamayı tercih etmiştir.

Bektaşiler dövmeleriyle kendilerini ayırt ederdi. Yeniçeriliğin kaldırılması sırasında bu dövmelerin ayırt edici olduğu ve ciddi şiddet olaylarının yaşandığı bilinmektedir. Yani ocak, sanıldığı gibi sakin bir şekilde dağıtılmamış; kan dökülmüştür.

Balım Sultan bir Osmanlı görevlisidir. Bu nedenle Osmanlı Devleti’ni kurmuş olması mümkün değildir. Bektaşilik daha çok Balkanlarda yayılmış, “babalık” sistemi üzerinden örgütlenmiştir.

Sonuç olarak Bektaşilik ayrı bir inanç ve yaşam biçimidir. Alevilikle bazı benzerlikler taşısa da aynı tarihsel kökten gelmezler. Alevi Alevi’dir, Bektaşi Bektaşi’dir. Bir Bektaşi Alevi cemine katılmaz; ancak bir Alevi Bektaşi cemine katılabilir.

Bektaşilik sonradan benimsenir ve belli ritüelleri vardır. Alevilik ise doğuştan gelir ve kişiyle birlikte var olur.

Son söz: Pir Sultan’ı öldüren Hızır Paşalar hâlâ aramızda ve tarih yazmaya devam ediyor. Eğer bugün Pir Sultan Abdal’ı Hızır Paşa’nın kaleminden okuyor olsaydık, Hızır Paşa’yı nasıl tanıyabilirdik?

 

İnsan Sırtında Kurulan Düzen: Joko’nun Doğum Günü

İnsan Sırtında Kurulan Düzen: Joko’nun Doğum Günü

Bir doğum günü, aynı zamanda işe başladığınız gün. Her yaşınız çalıştığınız yılla anılır. Bir iş yerinde üç yıl çalışıyorsanız üç yaşında olmuş oluyorsunuz ve sizin için o gün aile içinde bir doğum günü hediyesi verilir. İnsan, çalıştığı ve eve para getirdiği sürece yaş alır.

Topor’u ben önce çizgileriyle tanıdım. Kara mizahın o dehşet dilini öyle bir kullanır ki çizgilerinde hayran olmamak elde değildir. Yahudi bir ailenin çocuğu; savaş yıllarında başka bir ailenin yanına Katolik olarak bırakılması ve savaş sonrası tekrar ailesiyle birleşmesi, yeniden Yahudi olması… Ailesinin doğduğu ülkede değil de Fransa’da yaşamaya devam etmeleri ve Fransız kültürü ile Polonya gettolarının acısının karışımı, onda kara mizahın dilini kökten etkilemiştir.

Elbette o sadece kara mizahın değil, başka düşünce yöntemlerini de hicvin diliyle buluşturur. Kafka’nın göndermeleri Topor’da başka bir biçime bürünür. Sadece çizgilerinde mi? Elbette değil. Yazdığı metinlerde de o ince hiciv dili, tarihin dehlizleri arasında bizi dolaştırır; en olmayacak gibi gözüken absürt anlatımlarıyla görünür kılar. Topor’un bu yaklaşımı “Joko’nun Doğum Günü” adlı eserinde çok çarpıcı bir biçimde ortaya çıkar.

Kısaca o, görünenin arkasındaki gerçekliği alaycı bir dille okuyana sunar. İnsanların kahkaha atmasını değil, acıyla yüzleşmesini ister. O ince iğneler öyle bir batar ki insan, gülecek mi ağlayacak mı bilemez; ikisinin arası gülme sesleriyle karşılaşır. Çünkü insan bazen ağlayacak hâline güler.

Onda zaman ve coğrafya sınırları yoktur; hikâyeler herhangi bir zamanda, herhangi bir ülkede geçebilir. Çünkü insan benzer sorunları her yerde yaşar. Mizahın dili çoğu zaman yereldir; yazıldığı dilin kıvrımlarında doğar. Bu yüzden mizahî eserlerin küresel ölçekte aynı etkiyi göstermesi zordur. Bizim güldüğümüz, dilimizin özellikleriyle kurulmuş bir espri başka bir dilde hiçbir karşılık bulamayabilir. Topor ise bu eserinde evrensel dili öyle imgeler içinde yakalar ki hangi dilde olursa olsun sizi kurduğu dünyanın içine alır; orada inceden inceye iğnelerini batırır ve kanadığımızın bile farkına varmayız.

Joko, atık su deposu için yapılan sınava girmiş ve başarmıştır. Evinden uzakta olan bu atık deposuna gidip gelmektedir. Henüz birinci yılında, yolda yürürken başka bir gelir kapısının açılacağını düşünmez. O çekingendir, bir anlamda ürkek. O sırada yaşadığı şehirde Concordia Oteli’nde bir kongre düzenlenmektedir. Bir kongrenin onun hayatını değiştireceğinin farkında bile değildir.

Joko bir sabah atık deposundaki işine gitmek için uyanır, sokağa çıkar ve kongrecilerle tanışır. Onların istemi, kendilerini sırtında taşıyarak istedikleri yere götürmesidir; kısaca hamal olmasını isterler. O da önce reddeder, ancak karşılığında para alacağını öğrendikten sonra bir anlamda gönüllü olarak onları taşımayı kabul eder. Artık gökyüzüne bakmaz. Sırtında taşıdığı insanla kurduğu iletişim bir insani ilişki gibi görünür, ama aslında parazit bir düzendir; hem emeğini alırlar hem de istediklerini yaptırırlar.

Oyun kısaca, sıradan bir işçi olan Joko’nun önce para karşılığında insanları sırtında taşımayı kabul etmesi, sonra bu durumun giderek kalıcı bir sömürü düzenine dönüşmesini anlatır. İnsan bazen farkında olmadan sırtına binen düzeni kendi elleriyle kurar. Bize ideal olarak sunulan düzenlerin zaman içinde çözülmesine ve yerini sömürüye bırakmasına tanık oluruz.

Zaman içinde işler o kadar kötüleşir ki Joko’nun sırtına yapışırlar. Ayrılmaları çok zordur. Bu arada kız kardeşi, sırtında yapışık olanların yiyeceği olur. En yakınını kaybetmiş olmasına rağmen acısını dahi yaşayamadan, annesinin kaybolan eşyasına duyduğu acı, maddi olanın manevi olanın önüne geçtiğini gösterir. Yabancılaşma tam da burada başlar.

Joko’nun üçüncü doğum gününde annesi, sırtına yapışanları balta bıçakla parçalar; çünkü çocuğunun onlara para getirmesi, diğerlerinin yaşamından daha önemlidir.

“Joko’nun Doğum Günü” aslında pesimist, yani kötümser bir bakış açısına sahiptir. Hangi toplumda yaşarsanız yaşayın, o toplum içinde arzu edilmeyen ve öngörülmeyen olaylar yaşanır ve zaman içinde kaos hâkim olur. Bu nedenle eser, distopik yazım biçimi ve kara mizah kurgusuyla benzersizdir. Joko’nun sisteme karşı direnişi yok edilir ve zamanla para kazanmak isteyen işçi, yürüyen bir bedene dönüşür. Tabii siz ezilirken başınızı kaldırmayasınız diye tepenizde oturup size hükmeden bir zengin mutlaka vardır.

Topor’un oyunu, bugün içinde yaşadığımız toplumsal gerçekliği bir boyutuyla ortaya koyuyor. Oyunu bu kadar başarıya taşıyan tasarımlara ve yönetmenin organizasyonuna bir göz atalım.

Öncelikle sahneden, yani dekordan söz edelim. Sahne tasarımını Veli Kahraman üstlenmiş ve sahneyi sade tutmuş; sahnede fazla hiçbir şey yok. Oyunda neye ihtiyaç duyuluyorsa sahnede var. Seyirciye göre sağ tarafta Joko’nun iş yerine gönderme yapan borular; atık su boşaltmak için vanalar ve borular. Ortada dikdörtgen platformlar yükselti içinde yer alıyor. En sol tarafın arka kısmında salyangoz kabuğunu andıran bezlerden yapılmış bir çıkıntı var; oyunun sonuna doğru yatağa dönüşecek ve iç organları temsil edecek.

Dekora ışık tasarımını Muhammet Uzuner üstlenmiş ve her sahnede oyuna derinlik katıyor. Arka fonda değişen ışıklar ve gölgeler oyuncuların makyajını öne çıkarıyor. Üsten bakışın verdiği özgüven ve bencillik, boyalarla birleşince Topor’un dünyası sahnede görünür hâle geliyor.

Kongre üyeleri aynı zamanda masum bir insanı köleye dönüştürmenin, onun kanını emen bir keneye dönüşmenin temsilidir. Kolları ve bacaklarıyla taşıyanı sarmaları, rahatlıkları… Bu etkiyi sağlayan kostüm tasarımını Nihan Şen gerçekleştirmiş. Kostümler öyle iyi düşünülmüş ki her oyuncuya rolüne ve görevine uygun verilmiş; onları belirli bir zamana taşımıyor, zamansız bir alan içinde rahat hareket etmelerini sağlıyor.

Sanki bir insanı sırtında taşımıyor gibi bir rahatlık sunan, omurgayı gösteren o sırtlıklar, pantolonlar ve oyuncunun terini saklayan dokulu kıyafetler çok hoşuma gitti. Oyuna derinlik veren dış sesler ve müzik, Berkay Özideş’in tasarımıyla sahneye yansıyor. Müzik, sahneler arası geçişleri ve duyguları ışığın karanlıktan aydınlığa geçişi gibi destekliyor. Sözleri bastırmak yerine öne çıkarıyor.

Hareket denilince koreografi akla geliyor. Hicran Akın her sahneyi ve her metni oyunculara öyle yönlendirmiş ki oyun sanki doğal akışında hep böyle oynanıyormuş gibi görünüyor. Ne abartı ne de fazlalık var. Sahnede kaos yok ama düzen var; aynı zamanda o kaos hissi de izleyiciye aktarılıyor.

Dramaturg Oya Yağcı, yönetmene öyle bir alan sunmuş ki sözler aksamadan, bir şiiri okur gibi oyuncuların ağzından çıkıyor. Her ses bir harekete dönüşüyor. Gözünüzü kapatın ve oyunu dinleyin; sahnenin atmosferine anında dahil oluyorsunuz.

Her oyuncu çok başarılı, ama Harun Özkan sahneden hiç ayrılmadan oyunun tüm ağır yükünü başarıyla taşırken ne sesinde ne de oyunda aksamaya izin vermedi. Genç bir oyuncunun bu kadar güçlü öne çıkması, diğer oyuncuların katkılarıyla daha da anlam kazanıyor. Tiyatro, birlikte üretilen bir sanat ve bu ortak başarı bunu gösteriyor. Bu arada, söz etmeden geçmek olmaz: Oyunda, mim tiyatrosunun tüm tekniklerini görebiliyorsunuz.

Bu kadar iyi organize eden yönetmen… Elbette yardımcıları ve oyun sırasında ışık ve efekt masasını kontrol edenlerin emeği de göz ardı edilmemeli. Sonuçta bütünlük, yönetmen Muhammet Uzuner’in tecrübesini ve ustalığını da gözler önüne seriyor.

Her oyun bittiğinde alkış, CAS oyuncularına yabancı değildir. Elbette burada, tiyatro anlayışı ve bu anlayışın canlı olarak bize sunumu da önemlidir. Arzu Gamze Kılınç ve Muhammet Uzuner ikilisinin yarattığı yeni bir dünyanın konukları olmak ise büyük bir onur veriyor. O güzel atmosfer içinde yaratılan dünyaların izleyicisi olmak, bizi adeta oranın bir parçası hâline getiriyor.

Oyun bittiğinde kulağımda bir şarkı sözü dolaştı:

 “Herkes biliyor zarların hileli olduğunu

Herkes biliyor iyilerin kaybettiğini

Herkes biliyor dövüşün hileli olduğunu

Yoksullar yoksul kalır, zenginler zenginleşir

İşler böyledir, herkes biliyor.

Herkes cebi için konuşuyor

Herkes biliyor.”

– Leonard Cohen

 

İsmail Cem Özkan

 

Oyunun Künyesi:

Yazar: Roland Topor

Çeviren: Mine Kırıkkanat

Yöneten: Muhammet Uzuner

Sahne Tasarımı: Veli Kahraman

Kostüm Tasarımı: Nihan Şen

Müzik: Berkay Özideş

Koreografi: Hicran Akın

Işık Tasarımı: Muhammet Uzuner

Dramaturg: Oya Yağcı

Yönetmen Yardımcısı: Murat Aytekin

Oyun Fotoğrafları: Arzu Gamze Kılınç

Işık Kumanda: Ekin Bora Boran, Osman Onur Can

Efekt Kumanda: Murat Aytekin

Oynayanlar: Ali Güvendi, Bilge Nur Serçe, Harun Özkan, İrem Ala, Petek Kayaalp, Sude Gediktaş, Zeynep Yüce.

Havada Çarpışan Kurşunlar

Havada Çarpışan Kurşunlar

Çanakkale Savaşı’nda Osmanlı askeri Alman kumandası altında, İngiliz kumandası altında ise sömürge askerleri birbiriyle savaşırken, karşılıklı atılan kurşunların havada birbirine çarpıp o ısıyla kaynaştığı söylenir. Savaş sonrası bu kurşunlar, savaşan sömürge askerlerinin birbirine kavuşması ve sarılması gibi anlatılır.

Efendiler o savaşı bugün yalnızca anılarında hatırlıyor: Kötü yendik, kötü vurduk, iyi direndik, iyi strateji yaptık diye anlatıyorlar. Oysa İngiliz efendiler için meselenin özü başkaydı. Rus Devrimi’ni engelleyemediler. Moskova’da savaş karşıtı bir iktidar ortaya çıkınca Almanya’nın eli güçlendi. Yani Çanakkale, Almanlar için Rus cephesinin kapanması demekti; bu da onların İngilizler karşısında göreceli olarak daha güçlü bir konuma geçmesini sağladı.

İki ülkenin amacı farklıydı, bizim amacımız farklıydı. Uzun zaman sonra bir cephede ilk kez zafer elde edilmişti. Ama “zafer” dediğimizde şu gerçeği de unutmamak gerekir: Düşman askeri Osmanlı sahilinde postallarıyla yürüdü. Sonra yağan yağmurla siperler doldu; o siperlerde insanlar öldü. Üstelik yalnızca çatışmada ölenler değildi bunlar.

Zafer dediğimiz, aslında Osmanlı’nın uzun yıllar sonra toprak kaybetmemesidir; yani “toprak kazandık” diye ilan edilmiş bir zafer yoktur.

Sonuçta büyük bir insan kıyımı yaşandı. O kıyımın sonunda düşman askerleri, bir süre sonra sarayın tam karşısında gemilerini demirledi ve işgal edecekleri şehri izlediler.

Şimdi bunu neden anlattım derseniz… İran’ın İsrail–Amerika füze savaşlarını ekrandan izlerken aklıma geldi. Bu füzeler havada birbirine çarpışıyor. Acaba diyorum, onlar da birbirine yapışıyor mu? Bir gün, tıpkı o mermiler gibi müzelerde sergilenecekler mi?

Savaşın bir an önce bitmesini bekliyormuş tüccarlar. Kullanılmış mühimmatı toplayıp yeniden dönüştürmek için… Hurdacılar arabalarını hazırlamış bile. Nerede bir füze düştü diye notlar tutuluyormuş.

Belki yıllar sonra müzelerde, birbirine çarpmış füzeler sergilenecek. Altlarında küçük bir not olacak: “Havada çarpıştılar.”

Savaşlar biter; geriye müzelik mermiler ve satılık hurdalar kalır.

 

İsmail Cem Özkan

 

“Ertuğrul Kürkçü'ye Vurmanın Dayanılmaz Hafifliği”

“Ertuğrul Kürkçü'ye Vurmanın Dayanılmaz Hafifliği”

Popüler konular hiç eksik olmaz. Hedefe konulan isim popüler ise onun üzerinden prim yapılır; satılması muhtemel olan kitap ya da ürün satışı da o popülerlik üzerinden yapılır. Bunu magazin programları yapar: hep kavga, birbirine laf çakanlar... Bu hem seyirciyi o kanalda tutar hem de yeni çıkardıkları CD ya da parçanın dinlenme rakamını artırır.

Ertuğrul Kürkçü katliamdan sağ kurtuldu. “Sen neden ölmedin?” demek yerine, kurtuldu ama o yoldan gitmedi diye suçlanıyor. Adam kurtulmuş, kendisince ders çıkarmış ve yaşamak için yeni bir yol çizmiş; o yolda gitmiş.

Peki, o katliam olmadan önce Mahir ve arkadaşlarının kurduğu siyasi partiden ayrılanlar? Onlar Merkez Komitesi üyeleriydi; ayrıldılar. Tartıştılar, Mao'cu çizgiye doğru savruldular. Birileri suçlamış olabilir, ama kimse ikide bir onları gündeme almadı. Mahir'i eleştiren yayınlar yaptılar; kimse oturup “Bu adamlar Mahir'i eleştiremez.” demedi. Kızıldere yolu yanlıştı; o yolun başında “Buna gitmeyin.” dediler. Kimse onlara o zaman hain diyerek ölüm fermanı çıkarmadı.

Lazım olunca kimse gündeme getirmedi, çünkü konu popüler değildi. Eski Merkez Komitesi üyeleri farklı ve kitlesel bir örgüt kurmuş olsalardı, şimdi “Mahir çizgisini ben temsil ettim, onun yolunu bozmadan korudum.” diyenlerin eleştirisi olabilir miydi?

Zaten kimse onlar Kızıldere'de katledildikten sonra “Bire bir devam ettireceğiz.” demedi. “Kuracağımız yapı geçmişin eleştirisi olacak.” dediler. Sonuçta Devrimci Yol, THKP-C'nin yani Mahirlerin eleştirisidir.

Şimdi karşılaştırmalı olarak bu eleştiriler nerede yapılmıştır? Hangi çizgi devam etmiş, hangisi reddedilmiştir diye kronolojik ve analitik bir eleştiri yapılmış mıdır?

Ertuğrul Kürkçü popüler sol siyaset içinde milletvekili olmuş, şimdi bir medyanın ortaklığını yapmakta ve o medyada yaptığı dosyalarla ortada biridir. Doğru ya da yanlış, hâlâ kendisini solda tanımlıyor ve Erdoğan'ın danışmanlarından biri olmamıştır.

Bu arada bir parantez açayım: Ben şahsen hiçbir zaman yan yana gelmiş, onunla sohbet etmiş biri değilim. Etmek isteseydim birçok ortak zemin vardı, ama öyle bir niyetim olmadığı için tanışmadım.

12 Eylül'ün sürdüğü günlerde, hapishaneden çıkacağı haberi üzerine bir parka gidip “Umudumuz Ertuğrul Kürkçü” diye yazı yazmış olmam ve o parka o zamandan sonra girişlerin engellendiğini görmüş biri olarak şunu söyleyebilirim: Ben o kişiyi savunmak durumunda değilim. Zaten kendisini birçok konuşmasında ve röportajında ortaya koymuştur. Meclisteki yemin törenine on karanfille gidip sol yumruğunu havaya kaldırmış biridir.

(O parkı merak edenlere yazayım: Ankara Şafaktepe parkıdır. O dönemde neden böyle yazı yazdığımı sorarsanız: Sol henüz ortada yoktu; en azından biri solcu olarak cezaevinden çıkmış olması, sol adına küçük bir kıvılcım için ortam yaratabilirdi diye umudum vardı.)

Kısaca bana düşmeyen bir şeyi yazmak zorunda kaldım. Bu kadar ortada olan şeylerin yeniden gündeme gelmesini artık sol adına doğru görmüyorum. Eleştirilecek o kadar çok şey varken, bir kitap satışı için “çakmak” doğru değildir.

Kısaca o hâlâ hayata soldan bakıyor. Ama siz istediğiniz yerden bakmıyor diye eleştirmek ne kadar doğrudur? Her insan hata yapar, her insan yeni bir rota belirler. Değişim kaçınılmazdır; diyalektik olarak zaten bunu reddetmek başlı başına Marksizm düşünce yapısından çıkmak demektir.

Şimdi bugün kimse Devrimci Yol'u olduğu gibi, tüm yapılarıyla savunuyorum ve ona uygun yapılar kurdum, onu aşacak bir devrimci örgüt oluşturduk diyor mu? Keşke olsa...

Her kişi elinden geldiğince sol adına bir şeyler yapıyor; hatalarıyla, el yordamıyla yol alıyor. Hazır reçete yok. O gelenekten gelenlerin önemli bir bölümü Kemalizm bataklığından Marksizme geçiş yapmamış; hâlâ Kemalist devrimi aşacak bir bakış açısıyla o dönemi eleştirmek, resmî tarihi sorgulayan bir görüş belirtmeden yol almaya çalışıyor.

Onlara sorarsanız en has, en hakiki Marksizm kendilerinin belirlediği görüşlerdir. Ne denir, yolları açık olsun. Umarım kitlesel bir sol yaratılır ve solun bir bölümü şu CHP kuyrukçuluğundan kurtulur; diğer bölümü de DEM kuyruğundan kurtulup Kürt hareketi daha bağımsız bir şekilde kendisini ifade edecek konuma kavuşur.

Sol neden hep birilerinin gölgesinde, onların liderleriyle yapılan pazarlıklarla yol almaya çalışıyor, onu da ben anlamıyorum. Mahir'in ne MDD ne de TİP gölgesinde yapısını kurdu. “Tam bağımsız Türkiye” derken “tam bağımsız” örgütünü kurduğu ve kendi doğrularıyla hareket ettiğini, sonucunu da korkmadan kabul ettiğini tarih bize fısıldıyor.

Ertuğrul Kürkçü gündeme hâlâ geliyorsa, demektir ki hâlâ popülerdir ve onun gölgesinden prim yapanların var olduğunu gösteriyordur. Ancak bu durum, solun kendi bağımsız reflekslerini geliştirmeden sadece gölge tartışmalarına takılıp kalmasının ne kadar sınırlı olduğunu da ortaya koyuyor. Popülerlik ve kişisel tartışmaların ötesine geçmeden, geçmişin eleştirisinden ders almak yerine aynı hataları tekrar etmek kaçınılmazdır. Solun, kendi doğrularıyla yürüyüp gölgeden çıkmayı başarması; geçmişin yankılarında kaybolmamak ve kitlesel, bağımsız bir mücadele yaratmak artık bir zorunluluktur.

 

Algının Kadrajı

Algının Kadrajı

“Bir film kopuyor gecenin perdesinden

şehir yüzüme yüzüme akıyor.”

— Attilâ İlhan

Sinemada kamera bize neyi gösterirse onu algılayıp ondan sonuç çıkarmaya çalışırız. Sinemanın büyüsü ve gizemi de budur. Kamera, gördüğü kadar alan içinde kurgulanmış öyküyü anlatır. Hareketler o çerçeve içinde bize sunulur. Bilincimizi yönlendirir ve öykü hiç beklemediğimiz bir sonuçla bittiğinde hem şaşkınlık hem de beğeni duygularımız bir arada çalışır ve benliğimize kayıt edilir.

Beyaz perdede izlediğimiz filmler, hangi yaşta olursa olsun, en ufak bir çağrışımda canlanır; sanki yine beyaz perde karşısında oturmuş gibi oluruz. Sinema, gösterdiği alan ve kalabalık ne kadar çok olursa o kadar etkili bir silahtır. Bundan dolayı bu silahın gücüne varan sistem, kendi amacı doğrultusunda filmler ürettirmiş ve halka sunmuştur. Elbette her sunumun amacı, seyredenin cebinden de para almaktır.

Kadraj kavramı dilimize girer ve yerleşir. Kadraj çerçevedir; ancak o kadraj içindeki görüntü sıradan olmamalıdır. Görsel bütünlük öyküye etki etmeli; kelimelere hayat veren, onu ışık altında canlandıran bir unsur olmalıdır.

Mitinglerde, gösterilerde ve protestolarda çekilen fotoğraflara bakıyorum; iki amaç görüyorum: Birincisi belge, ikincisi öyküsü olan fotoğraf. Kısaca her deklanşöre basıldığı an fotoğraf üretilmez; biri kayıt eder, diğeri yeniden yaratır.

Fotoğraf ya da video kadraj ile sınırlıdır. Çekim yapılan alete ne ad verirseniz verin, onun açısı ve objektifin gördüğü kadar kayıt eder. Bizim gözümüzde de mercek vardır ve biz de belirli açılar kadar görebiliriz. Ancak içinde bulunduğumuz ortamı ses, ışık ve nesnelerle bütünleştirip kafamızın içinde dört boyutlu olarak yeniden yaratırız. Hayat ya da algılarımız da bu yarattığımız alan olur.

Gerçekler ile algılarımız arasında her zaman bir uçurum vardır. Her gördüğümüz şey gerçeği yansıtmaz. Arkasında var olan olguları algılamak için bilgi birikimimiz; içinde bulunduğumuz toplumun adetleri, görenekleri, inançları ve gerçekleri de etkili olur. Sonuçta hangi coğrafyada ve hangi kültürde yaşadığımıza bağlı olarak, konuştuğumuz dil gibi düşünce yetimizi biçimlendiren görme algılarımızın sınırını da bu kültürel birikimler çizer. Konuştuğumuz dilin de bir kadrajı vardır. O sınırlar içinde kelime dağarcığımız ve cümle yapımız belirlenir.

Beyaz perdede bize yansıtılan yaratılmış öyküler gibi haber bültenlerinin, tarih bilgilerinin ve okutulan derslerin de bir kadrajı vardır. O sınırlar içinde biz hayatı algılar, nefes alıp verir ve kanılarımızı o sınırlar içinde oluştururuz.

Her insan bir çerçeve içinde yaşar. O çerçevenin sınırı, siyasi sınırlar gibi keskindir. Genelde mutlu ve huzurlu insanlar, o sınırları parçalamadan, verilmiş alanda yaşayıp günlük ihtiyaçlarını karşılarlar. Eğer düşünme kavramı, yani felsefe ile ilgilenirseniz ve soru sormak sıradan bir şeye dönüşürse, o sınırların yapmacık olduğu gerçeğiyle karşılaşırsınız. Dünya düz değildir ve sınırı denizin bittiği yerde sona ermez. Çünkü denizler hiçbir zaman bitmez; her deniz başka bir denize açılır ve küresel dünyamızı çerçeveler.

Bizlerin adasından dışarıya çıkabilmesi için soru sormak, merak etmek ve diğer dillerin, kültürlerin ürettikleriyle karşılaşmak gerekir. Resmî tarih öğretisi de ancak karşı tarafın tarihiyle karşılaştırmalı olarak öğrenildiğinde yıkılır.

Beyaz perdeye yansıyan görüntüler küreselleşmenin ilk adımıdır. Çünkü film sanayisi küresel bakar. Siyasi irade ise bunu emperyalizm için bir silah olarak görür ve küresel dağıtım firmalarına hükmettiği ölçüde yaygınlaşmasını sağlar. Hükmetmek aslında dağıtılacak bilginin ve görsellerin sınırlandırılması anlamına gelir. Çünkü hükmeden, kendi emperyalist bakış açısına göre ötekilerin tüketici olmasını ve üretileni sorgulamadan içgüdüsel olarak tüketmesini sağlar.

Kapitalist dünyada tüketim, üretimin amacıdır. Kapitalist dünya hep kıtlıktan bahseder ama o kadar çok üretir ki ürettiklerinin çoğu ihtiyaç dışı olduğu için çöpe dönüşür. Bu çöpler de çoğu zaman kendi topraklarında değil, sömürgeleştirilmiş topraklara gönderilir. Oranın halkı bu çöpleri geri dönüşümde kullanır.

Ancak zenginlerin kullandığı markalar, parçalanmadan ya da küçük parçalara ayrıştırılmadan çöpe atılmaz. Çünkü fakirlerin kullanmasını istemezler; onlar gibi görünmek onlara hakaret sayılır. Bundan dolayı zengin ülkeler için üretilen ürünlerle fakir ülkeler için üretilen ürünler farklıdır. Görünüm aynı olsa da içerikleri farklıdır. Bu bize kadraj içinde sunulmaz; çünkü hepimize bir gün zengin olma hayali bırakılır.

Işık, kadrajda sunulanın romantik ya da çıplak görünmesini sağlar. Işık olmazsa ne gölge ne de fotoğraf olur. Kadrajın arka yüzünün nasıl görüneceğini belirleyen ışıktır.

Çöplüklerde yaşam bize romantizm içinde sunulur. Hindistan’da yaşam, ceset yakmalar, Ganj Nehri’nin genişliği, kutsallığı ve gün batımı öyle bir sunulur ki orada eğitim almak için gidenler o çöplüğün içindeki yaşamı farklı algılar ve ruhani atmosferi romantik bir algıyla anlatırlar. Ancak oranın İngiliz sömürgesinin yağmalayıp yok ettiği bir coğrafya olduğu ve hayatta kalmak için emperyalist ülkelerin kirli işlerinin yapıldığı bir alan olarak devam ettiği çoğu zaman sorgulanmaz. Çünkü kadraj içinde bize sunulan görselleri öyle görmek zorunda bırakılırız.

Peki, biz gerçekten gerçekleri görerek yaşayan insanlar mıyız, yoksa bize gösterilen bir gerçekliğin içinde yaşayan insanlar mı?

Sonuç olarak, insan gerçekliği değil, kadrajlanmış gerçekliği yaşar.

İsmail Cem Özkan

Ajanlara Gerek Yok: Hepimiz Zaten Veri Gönderiyoruz

Ajanlara Gerek Yok: Hepimiz Zaten Veri Gönderiyoruz

Benim en çok güldüğüm paylaşımlar var. Paylaşımda diyor ki: “Mossad ajanına bilgi aktarırken yakalandı.” Alman istihbaratı vakıflar aracılığıyla bilgi topluyor, CIA ajanları iş birlikçiler arıyor, Fransız istihbaratı başka şeyler yapıyor...

Neyse, bunların hepsi bana günümüz teknolojisi içinde çok gülünç geliyor. Zaten teknoloji kullanan herkes, bilinçli ya da bilinçsiz şekilde bilgi aktarımı yapıyor. Yani teknoloji kullanan her kişi, istihbaratlara bilgiyi bedava ya da satın aldığı programlar aracılığıyla aktarıyor.

İstihbarat için ajan beslemek çok pahalıdır. Daha ucuzu varken, üstelik hem parasını hem de bilgisini bedava almak varken neden ajan kullanılsın ki?

Uzaydan kontrol edilen trafik ve navigasyon kullanırken bunu pratikte görüyoruz. Hangi yolun kapalı olduğu bilgisi anında size sunuluyor. Peki, askerî istihbarata?

Irak henüz işgal edilmeden önce Bağdat’ta halkın hangi gazetede hangi haberi okuduğunu gösteren, uzaydan çekilmiş fotoğraflar o zamanın medyasına sunuluyordu. Şimdi o zamanki teknoloji çoktan çöpe atılmış olmalı. Ya da bizim gibi ülkelere “yeni teknoloji” diye sunulmuş olabilir.

Teknoloji deyip geçmeyin; artık hayatımızı sadece kolaylaştırmıyor, bizi yönlendiriyor. Hangi olayı nasıl öğreneceğimiz, nasıl düşüneceğimiz ve nasıl tepki vereceğimiz bile ayrıntılı şekilde çalışan uzmanların denetiminde ve kontrolünde sunuluyor. Bizler ise sadece o uygulamaları indirip kullanıyoruz.

Hayat çok güzel. Elinizde kahve, diğer elinizde cep telefonu, kulağınızda kulaklık... Hayat “çok güzel olacak” değil, zaten oldu! Bir de şu ekonomik sıkıntılar olmasa...

Sermaye, verimlilik kavramı içinde hayata ve ticarete bakar. Pahalı ve riskli olanı seçmez. Pahalı ürünleri bile bazen ucuz sunarlar ki sizi daha iyi yönlendirebilsinler ve yeni “deneyimler” yaşamanızı sağlasınlar.

Sermaye aptal değildir; aptallaştırılan tüketicidir.

Cebinde parası yoktur, ekmek alacak kadar muhtaçtır ama cep telefonunun “en iyisini” kullanmak için hırsızlık yapmayı bile göze alır.

Fakirler her zaman sermayenin emek gücü olarak yedekte tutulur. Aynı zamanda tüketicidirler. Eğer kullanılacak robotlar yoksa, onların emek gücü en ucuz şekilde kullanılır. Devlet başkanları da alay eder gibi “Müjde, maaşınız birkaç gün önce verilecek” der.

Siyaset seçmeniyle alay eder, seçmen de “adım geçti” diye mutlu olur ve alay edene biat eder. En çok alay eden en çok oy alır.

Sonuçta seçmen dediğiniz şey, rakamlar ve yüzdeler içinde bir toz zerreciği değil midir? Sandığa girmeyen oylar sayılır; isteyen seçimi farkla ya da küçük farkla kazanır. Fark çok olursa da o çok farkla kazanana “diktatör” denir.

Sonuç mu?

Teknolojiye sahip olan ve yeni teknoloji üretenler için istihbarata ayrılacak para bellidir. O para içinde insan da satın alınır ama o insanlar sıradan kişiler değildir; siyasette karar verenler ve onları yönlendirenlerdir.

Korkmayın, bu ülkede herkes vatanseverdir ve hiçbiri istihbaratçılara bilgi satmaz!

İsmail Cem Özkan