Aleviliği Tanımlamak mı, Tek Tipleştirmek mi?

Aleviliği Tanımlamak mı, Tek Tipleştirmek mi?

Kırklar Cemi'nde kırk kişi baş başa vermiş, Aleviliğin tanımı ve kökeni üzerine kırk farklı şey söylemiş gibi bir tablo ortaya çıkıyor. Bu kadar karmaşık ve kaotik bir tanım üretme çabasının neden gerekli görüldüğünü anlamıyorum. Oysa yaşayan bir Alevilik var ve bu Alevilik de büyük ölçüde devletin istediği biçime doğru evrilmiş durumda. Cemevleriyle kurumsallaşan Aleviliğin, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın temsil ettiği Sünni İslam anlayışından temel farkı nedir? Sonuçta her ikisi de kendisini İslam içinde tanımlıyor.

İran Şiiliği ile Suudi Arabistan'ın temsil ettiği İslam anlayışı arasındaki fark nedir? Bu sorunun yanıtı aslında nettir. Her iki yapı da farklılıklarının farkındadır ve kendisini karşısındakine göre tanımlar. Kimliklerini birbirine benzetmeye değil, ayrımlarını korumaya çalışırlar.

Aynı şekilde, Türkmen, Çepni ve Avşar Aleviliği ile Kürt ve Arap Aleviliği arasındaki farklılıklar kadar benzerlikler de ortaya konulmalıdır. Benzerlikler öne çıkarıldığında, Alevi inancı içinde Kürt, Türk ve Arap eşit bir zeminde buluşabilir. Buna karşın bugün tarif edilen Alevilik anlayışının, bu üç farklı kültürü birbirinden uzaklaştırdığını; hatta Türk Aleviliği içinde Kürt Aleviliğini eritmeye yöneldiğini düşünüyorum.

Bunun yanında, Bektaşilik çoğu zaman Alevilik gibi sunuluyor ve Bektaşi ibadet anlayışı, Alevi inancının temel referansıymış gibi kabul görüyor. Oysa Bektaşilik ile Alevilik arasında tarihsel kökenleri ve oluşum süreçleri bakımından önemli farklılıklar vardır. Bektaşilik, Osmanlı Devleti içinde Yeniçeri Ocağı'nın ihtiyaçlarına yanıt veren kurumsal bir yapı olarak gelişmiş ve zaman içinde bu ihtiyaçlar doğrultusunda biçimlenmiştir. Bu yönüyle, farklı kökenlerden devşirilmiş insanları ortak bir kimlik altında bir arada tutan bir işlev üstlenmiştir.

Aleviliğin ise devletin ya da askerî yapının ihtiyaçlarına çözüm üretmek amacıyla ortaya çıktığını düşünmüyorum. Tam tersine, Selçuklu Devleti Alevi toplulukları ortadan kaldırmak amacıyla birçok sefer düzenlemiş, fırsat bulduğu dönemlerde ağır katliamlar gerçekleştirmiştir. Osmanlı Devleti de bu geleneği büyük ölçüde sürdürmüş; Alevileri ya sürekli baskı altında tutmuş ya da devletin ulaşmasının zor olduğu coğrafyalarda yaşamaya zorlamıştır. Aleviler, ne devlet yönetimine ortak edilmiş ne de devlet mekanizmasının doğal bir parçası hâline getirilmiştir.

Cumhuriyet döneminde ise yöntem fazla değişmemiş, ancak yaklaşımında göreceli olarak  değiştiğini söyleyebiliriz. Osmanlı devletinden farklı olarak Aleviler devletin sunduğu eğitim ve kamu olanakları içine alt kademelere alınarak toplumsal bütünleşme adı altında eritilmeye çalışılmıştır. Köy kökenli birçok insan öğretmen olarak yetiştirilmiş ve geldikleri bölgelere atanmıştır. Yasaklanmış Alevi tarikatların ve geleneksel dini yapıların etkisinin ortadan kaldırılmasında, Alevi kökenli öğretmenlerin önemli roller üstlendiği de görülmektedir. onlar çağdaşlaşma adına Alevi inancının izlerinin üzerine toprak serpmişlerdir, sözde laiklik adına köy içinde yerleşik dedelik, pirlik kurumunu ortadan kaldırılması için mücadele etmişlerdir. çünkü yasal olarak tekkeler ve tarikatlar yasaktır, bu yasak alevi kurumları için istisnasız kullanıldı. 

Arap Aleviliği ise bugün yeterince tartışılan bir konu değildir. Onların inanç pratiği, büyük şehirlerde yaygınlaşan Cemevleri içinde henüz belirgin bir temsil alanı bulmuş değildir. Bunun temel nedenlerinden biri de Cemevlerinde hangi Alevilik yorumunun belirleyici olduğu konusunun hâlâ netleşmemiş olmasıdır. Tarih boyunca heterojen bir yapıya sahip olan Alevi kültürü, Cemevleri aracılığıyla giderek homojenleşme yönünde ilerlemektedir. Kurumsallaşan Alevilik, geçmişin bütün renklerini aynı ölçüde yaşatmak yerine, baskın kabul edilen tek bir Alevilik yorumu etrafında örgütlenmektedir.

Bu nedenle Arap Aleviliği bugün daha çok Suriye'de Alevilere yönelik yaşananlar ve bunların "soykırım" kavramı çerçevesinde değerlendirilmesi üzerinden gündeme gelmektedir. Türkiye'de ise Arap Aleviliği, kendi tarihsel ve kültürel özgünlüğüyle henüz yeterince tartışılmamaktadır.

Yaşadığımız ulus-devlet anlayışı içinde Kürtler ve Aleviler, tarihsel olarak farklı biçimlerde ayrımcılığa uğramış iki toplumsal kesim olmalarına rağmen, birbirinden uzak toplumsal meseleler gibi ele alınmaktadır. Böylece "açılım" kavramı da çoğu zaman tek yönlü bir siyaset olarak şekillenmekte; bir toplumsal kesime yönelik geliştirilen politikalar diğerine dokunmadan yürütülmektedir. Bunun sonucunda ise her iki kesimin de zaman içinde çoğunluk içinde eritilmesini hedefleyen bir yaklaşımın güç kazandığı izlenimi doğmaktadır.

Kısacası, kuruluş döneminden miras kalan ötekileştirme anlayışının bütünüyle ortadan kaldırıldığı söylenemez. Daha çok, bu anlayışın yumuşatıldığı ve değişmiş kimliklerle sisteme uyum sağlayanların toplum içinde yer bulmasına izin verildiği yönünde bir görünüm oluşmaktadır. Başka bir ifadeyle, insanlar kendi kimlikleriyle değil; dönüştürülmüş, uyumlu hâle getirilmiş kimlikleriyle kamusal alanda var olabilmektedir.

Böylece ortada yapısal ve tarihsel bir toplumsal sorun yokmuş da yalnızca bir güvenlik sorunu varmış gibi bir algı üretilmekte; çözüm de bu güvenlik perspektifi içinde aranmaktadır. Bugün tanıklık ettiğimiz sürecin büyük ölçüde bu doğrultuda ilerlediğini düşünüyorum.